مفهوم اصیل تراژدی با آنچه امروزه میدانیم متفاوت است
در مکالمات روزمره، واژه تراژدی به چیزی غمانگیز و فاجعهبار اشاره دارد؛ در حالی که مفهوم و ریشه تراژدی به این تعریفات محدود نمیشود. بنابراین لازم است که با بررسی تاریخ این واژه، باری دیگر از خود بپرسیم واقعا تراژدی چیست؟ مفهوم کلمه تراژدی و امر تراژیک در یونان باستان شکل گرفته است و امروزه اشکال تازهای به آن اضافه شده است. تراژدی بیش از هر چیزی به نمایش و آیینهای مذهبی مربوط میباشد و بنا بر گفتههای مورخان، زادگاه آن در تمدن یونان باستان میباشد. در حقیقت تراژدی در یونان شکلی از نمایش بوده است که معمولا در نقطه مخالف کمدی قرار میگرفته است. در این صفحه با بررسی تاریخ نمایش و آشنایی با تراژدینویسان بزرگ تاریخ مفهوم تراژدی را مرور میکنیم.
دوستان علاقه مند به نوشتن فیلمنامه و نویسندگی برای شروع یادگیری این حرفه بهتر است حتما یک آموزشگاه از بین بهترین کلاس های نویسندگی انتخاب کنند تا از بدو آموزش، یک شروع حرفه ای داشته باشند.
تراژدی چیست؟
تراژدی از کشور یونان آغاز شده است و از این ادعا، مدارک مکتوب متعددی در دسترس است. همچنین برخی از مورخان معتقد هستند که یونان، زادگاه حقیقی نمایش نیست و صرفا اولین مدارک مکتوب و معتبری که وجود نمایش و تراژدی را در تاریخ اثبات میکنند، در این کشور شناسایی شدهاند. بنابراین بهترین روش برای آشنایی هر چه بیشتر با مفهوم تراژدی، مطالعه تاریخ نمایش و آشنایی با مناسک و آیینهای مذهبی در یونان باستان است. در یونان باستان بهطور کلی، برای برقراری تراژدی به دو جهت مخالف نیاز است که قهرمان تراژدی، در یک طرف داستان میایستد و در مقابل نیروی مخالف، برای اثبات نقطه نظر خود تلاش میکند.
تاریخنگاران، فیلسوفان و ادیبان بسیاری به تفکر درباره تراژدی پرداختهاند و در برخی موارد تفاوتهای آشکاری در نظرات آنها دیده میشود. در سادهترین توضیح که میتوان از نوشتههای ادیبان تعبیر کرد، تراژدی از چندین کنش نمایشی تشکیل شده است که هر کدام از آنها، واکنشی است به کنش پیشین. کنشهای متضاد و مخالف، منجر به بروز اختلال و کشمکش میشوند و این درگیری که بین شخصیتهای نمایش برقرار است، تماشاگران نمایش را متاثر میکند. در یونان باستان، خدایان و انسانها این دو نیروی متضاد هستند که درگیری آنها منجر به خلق تراژدی میشود. با توجه به نظرات مورخان، در نمایشهای یونانی، تراژدی نشاندهنده ناتوانی انسان در برابر اراده خدایان و توقفناپذیر بودن سرنوشت انسانی است.
تراژدی را میتوان در نقطه مقابل کمدی قرار داد. هگل، فیلسوف بزرگ آلمانی معتقد بود که نمایشهای یونانی سرشار از روح تراژدی هستند، اما فقط روی صحنه واقعیت داشتند و مخاطبان و تماشاگرانی که شاهد این تراژدی هستند، در بیرون از محدوده تراژدی و در واقع در محدوده کمدی قرار دارند. آموزههای هگل درباره فلسفه تاریخ، کوششی است برای تشریح روند تحول تاریخی در دولتشهر یونانی؛ که او این دوران را آغاز حقیقی تاریخ میداند.
تاریخ تراژدی
نمایش و بهگونهای مشخصتر تئاتر، از دل مناسک و آیینهای مذهبی زاده شده است. بنابراین میتوان گفت که اولین تئاترهای تاریخ، بهعنوان نمایشهای مذهبی شناخته میشدند. برای پاسخ سوال مهم تراژدی چیست، باید به این مراسمات آیینی رجوع کرد. یکی از اصلیترین تفاوتهای آیین یونانیان در زمان باستان با دینهای تکخدایی مانند اسلام و مسیحیت، مفهوم خدا است. خدایان در یونان باستان، ظاهری انسانی داشتند و نامیرا بودند و بهوسیله خون سلطنتی و قدرتهای فراطبیعی، در بین انسانهای عادی قابل تشخیص بودند.
تعدد خدایان و شخصیتهای منحصربهفرد آنها در روایتهای جذاب اساطیر یونانی، باعث شدهاند که آیینها و اعتقادات مذهبی در یونان باستان، به داستانهایی نمایشپذیر و یک نوع نمایش دراماتیک تبدیل شوند. تراژدی بهعنوان یکی از گونههای نمایشی، ریشه در مراسم مذهبی برای ستایش و پرستش دیونوزوس دارد. دیونوزوس، بهعنوان خدای جشن و شراب شناخته میشود. جالب است که بدانید دیونوزوس نام یکی از دهها فرزند زئوس، خدای خدایان است. در عقاید یونانیان باستان علاوه بر دیونوزوس، خدایان متعدد و گوناگون دیگری وجود دارند که هر کدام از آنها بهعنوان الههگان مفاهیم مختلف و عناصر طبیعی شناخته میشوند.
علاوه بر دیونوزوس میتوان به زئوس، پوزیدون، آفرودیت، هادس، هرا، دیمیتر، هستیا، آتنا، آپولون، آرتمیس و … اشاره کرد. هر کدام از این خدایان در تشکیل ساختار تراژدی نقش مهمی داشتهاند. بوطیقای ارسطو، اثری جامع و ناطق درباره تراژدی و نمایشهای یونانی است که توسط ارسطو، یکی از بزرگترین و شناختهشدهترین متفکران تاریخ تالیف شده است. ارسطو در این اثر سوال تراژدی چیست را با مفهوم این کلمه در بین یونانیان باستان پاسخ میدهد. او تراژدی را بهعنوان وسیلهای برای تزکیه نفس معرفی میکند. منظور از تزکیه نفس یا در اصطلاح «کاتارسیس»، تماشای روایتی تراژیک و متاثر شدن از نتیجه درگیری بین قهرمانان تراژدی است.
از نظر ارسطو اجزای تراژدی چیست؟
در نظر ارسطو در کتاب بوطیقای ارسطو، تراژدی وسیلهای است که میتوان با آن، با ناخودآگاه انسان ارتباط برقرار کرد. در نتیجه تراژدی، تماشاگران باید به همذاتپنداری با قهرمانان وادار شوند تا در نهایت با پاکسازی و تصفیه روح و روان و همچنین بازیابی خلوص نیت، قدمی به تزکیه نفس نزدیکتر شده باشند. امروزه در اصطلاحات روزمره لاتین و انگلیسی، کلمه Cathartic که به مفهوم کاتارسیس اشاره دارد، در مواقعی مورد استفاده قرار میگیرد که اتفاقی تاسفبار و غمانگیز رخ میدهد اما در پایان، نتیجهای پندآمیز دارد که منجر به عبرتآموزی از آن اتفاق میشود. در نظر ارسطو تراژدی شش بخش دارد و این اجزا در کنار یکدیگر یک نمایش تراژیک را تشکیل میدهند.
این شش جزء عبارتند از:
- پلات داستان یا میتوس: پیرنگ داستان مهمترین بخش تراژدی است. میتوس تراژیک، به روش روایت داستان اشاره دارد. برای مثال تصور کنید در داستانی یک جنگ خونین در جریان است. برخی از تراژدینویسان روایت داستان را از پیش از به شعله درآمدن جنگ آغاز میکنند و برخی دیگر، تراژدی را به پس از اتمام جنگ مربوط میدانند
- کرکتر یا اتوس: کرکترها که معمولا از پایههای ثابت تراژدی هستند و درگیری تراژیک در بین آنها رخ میدهد، یکی دیگر از مهمترین اجزای تراژدی هستند
- فکر و اندیشه یا دیونیا: منظور از دیونیا یا اندیشه اثر، محتوای تراژدی است که به تزکیه نفس و کاتارسیس میانجامد. در نظرات ارسطو فرم و محتوای تراژدی کاملا جدا از یکدیگر تاثیرات خود را میگذارند
- صحنه و دکور یا اوپسیس: اولین تراژدیهای تاریخ در صحنههایی اجرا میشدند که توسط یونانیان طراحی شده بودند. پیش از شوع نمایش تراژیک، دکور صحنه تا حدی تراژدی را روایت میکرد و تماشاگران را برای مواجهه با داستان و تزکیه نفس آماده میکرد. بهطور کلی دکور و طراحی صحنه، اهمیت زیادی در نمایشها و تئاترهای تراژدی و کمدی دارد
بزرگترین تراژدینویسان تاریخ
همانطور که گفته شد، اولین نشانههای تراژدی در کشور یونان یافت شده است. بنابراین برخی از بزرگترین تراژدینویسان تاریخ نیز متعلق به یونان باستان هستند. کمدینویسان بزرگی چون آریستوفان نیز وجود دارند که تاثیرات مثبتی در پیشرفت روند تئاتر در تاریخ گذاشته است. در یونان باستان، میتوان از مطرحترین و بزرگترین تراژدینویسان به آیسخولوس، سوفوکلس و اوریپید اشاره کرد. در ادامه با این سه تراژدینویس بزرگ یونانی آشنا میشویم.
۱. آیسخولوس یا اشیل
کهنترین نمایشنامهها در یونان باستان منسوب به شخص آیسخولوس است. گفته میشود که آیسخولوس در عمر خود موفق به نگارش و اجرای حدود ۸۰ نمایشنامه شده است و این در حالی است که فقط ۷ نمونه از آنها امروزه قابل دسترس است. مورخان حدس میزنند که اغلب تراژدیهایی که مربوط به آیسخولوس است، بهصورت تریلوژی یا سهگانه نوشته و اجرا میشدند.
آثار مهم آیسخولوس در تئاتر یونان عبارتند از:
- نمایش آگاممنون
- هفت دشمن تب
- نمایش ایرانیان
- اورستیا
- نمایش اومنیدز
- ملتمسان
- نمایش پرومته در بند
۲. سوفوکل یا سوفوکلس
سوفوکل یکی دیگر از تراژدینویسان بزرگ یونانی است و همواره از نظر صلاحیت نگارشی و نمایشی، بین سوفوکل و آیسخولوس، رقابتی ابدی در جریان است. از این تراژدینویس یونانی نیز تنها ۷ اثر در دسترس است و احتمال میرود که تعداد حقیقی آثار او به عدد ۱۲۰ نمایشنامه میرسد. رنگآمیزی صحنه و ایجاد تحول در دکور، از ابتکارات این نمایشنامهنویس است و همچنین از بسیاری جهات دیگر، آثار متفاوتی نسبت به آیسخولوس نوشته است.
آثار سوفوکل عبارتند از:
- نمایش الکترا
- اودیپ شهریار
- نمایش آژاکس
- نمایش آنتیگونه
- زنان تراخیس
- نمایش اودیپ در کولونوس
- فیلوکتتملتسس
۳. اوریپید یا ائوریپیدس
اوریپید که پس از آیسخولوس و سوفوکل، در جایگاه سوم تراژدینویسان یونانی قرار دارد، حدود ۹۰ نمایش را به نگارش و اجرا رسانده است و امروز تنها ۱۸ اثر از او بهصورت مکتوب قابل دسترسی است. تفاوت اوریپید با دو تراژدینویس بزرگ یونانی، ایجاد تغییراتی در پیرنگ داستانها و قواعد تثبیتشده نمایشنامهنویسی است. برای مثال شخصیتهای نمایشنامههای اوریپید، اغلب عدالتطلبی خدایان را مورد تردید قرار میدادند و این مساله چندان در یونان باستان مورد پسند تمام تماشاگران نبود.
برخی از کلیدیترین آثار اوریپید عبارتند از:
- مدهآ
- نمایش هیپولیت
- فرزندان هراکلس
- نمایش آندروماک
- نمایش هکیوبا
- زنان تروا
- زنان فنیقی
با مطالعه تاریخ یونان باستان و اساطیر یونانی با مفهوم تراژدی آشنا شوید
تراژدی گونهای از نمایش است که زادگاه آن در کشور یونان میباشد. در مکالمات روزمره احتمال دارد که از واژه تراژدی برای تعریف اتفاقی غمانگیز و متاثرکننده استفاده کنیم. برای مثال طرفداران یک تیم فوتبال، پس از باخت در برابر رقیب خود، از این باخت بهعنوان یک اتفاق تراژیک یاد میکنند. در حالی که مفهوم تراژدی ریشه در تاریخ غنی و عمیق یونان باستان دارد و فیلسوفان بسیاری نیز با نظر بر تاریخ دولتشهرهای یونانی، به تشریح کاملتر مفهوم تراژدی و گونه نمایش مربوط به آن پرداختهاند.
بهطور کلی افرادی که در رشتههای هنرهای نمایشی تحصیل میکنند، بهوسیله مطالعه اساطیر یونانی و تاریخ یونان با مفهوم تراژدی آشنا میشوند. شما میتوانید با مراجعه به سایت ایران آموزشگاه، لیست کل آموزشگاههای بازیگری و کارگردانی سینما و تئاتر را پیدا کرده و برای یادگیری مفاهیمی مانند امر تراژیک و امر دراماتیک اقدام کنید.
سوالات متداول
معمولا قهرمان تراژدی در یونان باستان چه ویژگیهایی دارد؟
قهرمان تراژدی در یونان باستان معمولا از خانواده اشراف و بزرگان است که بهصورت جداگانه با اراده خدایان و سایر شخصیتها در جدل است. معمولا در پایان تراژدی، قهرمان به نتیجه عبرتآموز میرسد یا اتفاق ناگواری که برای او میافتد، تماشاگران را به پندآموزی وادار میکند.
نقش همسرایان در تراژدی چیست؟
تقریبا در تمام تراژدیهای یونان باستان، نقش همسرایان غیر قابل انکار است. همسرایان بهعنوان گروهی از مردان دانا و پیر وارد صحنه میشوند و با لحنی حماسی داستان نمایش را روایت میکنند. در تعریف امروزی، جایگاه همسرایان را میتوان مشابه با راوی دانست که گاه با قهرمانان تراژدی و گاه خطاب به تماشاگران دیالوگ میگویند.
بدون دیدگاه